|
GÖK TÜRKLER - ÖNSÖZ |
Juan
Juanlar’ın 551-552 yılındaki mağlubiyeti ile Orta Asya’da, Türk adını ilk
defa kullanan Gök Türk Devleti doğdu. Bu devletin ilk kağanının adı Orkun
bengü taşlarında Bumın şeklinde geçmektedir.
Gök Türk Devleti'nin
merkezi doğudadır. İlk kağan Bumın’ın devrin Çin kaynaklarındaki ünvanı İ-li k’o-han (Türkçesi İl veya İlig ya da İl(l)ig Kağan) şeklinde geçmektedir.Aynı Çin kaynaklarında Schi-tien-mi
Köl Tigin ile Bilge Kağan abidelerinde ise İs-te-mi şeklinde geçen Bumın
Kağan’ın kardeşi ise, imparatorluğun batısında, merkez olan doğuya, bağlı bir
yabgu (sonra kağan?) idi.
552 yılında Bumın’ın ölümü
üzerine Bumın’ın oğulları sırayla kağan oldular.
552-553 yılları arasında Çin
kaynaklarında K’o-lo K’o-han (Kara Kağan) şeklinde geçen oğlu, 553-572 yılları
arasında Çin kaynaklarına Mu-han K’o-han Sogd kaynaklarında ise Mugan Gagan
şeklinde geçen diğer oğlu, 572-581 yılları arasında ise Çin kaynaklarında Er-fu
K’o-han ‘Küçük Kağan’ ünvanı ile zikredilen Nie-t’u K’o-han veya Sche-t’u K’o-han,
kağan olmuştur.
Bu kağanın adı Sogd
kaynaklarında Nuaar Gagan (belki Nivar Kağan) şeklinde geçmektedir.
581-587 yılları arasında da,
Çin kaynaklarında Scha-polüe K’o-han (İşbara Kağan) adı ile geçen kağan tahtta
idi.
Hakanlığın batı kanadında
ise, İstemi’nin 576 yılındaki ölümü üzerine, adı Çin kaynaklarında Tien-küe ve
Ta-t’au şeklinde geçen ve Türkçesi Tardu olarak kabul edilen yabgu rütbesindeki
Tardu, babası İstemi’nin yerine, tahta geçti ve bir müddet sonra da
bağımsızlığını ilan etti.
Böylece Gök Türk Devleti,
Doğu Gök Türk Devleti ve Batı Gök Türk Devleti olmak üzere ikiye ayrıldı.
Doğu Gök Türk Devleti 630
yılında Çin hakimiyeti altına girmiştir. Birçok defa Çin hakimiyetinden
kurtulmaya teşebbüs edilmiş, nihayet 682 yılındaki bir ayaklanma ile bu
hakimiyetten kurtulunmuştur.
630-682 yılları arasında bu
devreyi, fetret devri olarak tavsif edebiliriz. Bu fetret devrinden sonraki
682’den 745’e kadar olan ve Köl Tigin, Bilge Kağan ve Tonyukuk kitabelerinde
anlatılan ikinci devreye ise İkinci Gök Türk Devleti devresi adını vereceğiz.”
[Batı Gök Türk Devleti]
[İkinci Gök Türk
Devleti] [İdari, Askeri ve
İktisadi Durum]
[Gök Türk
Gelenekleri] [Gök Türk'lerde Güzel
Sanatlar] [Orkun Bengü
Taşları]
[Gök Tanrı Dini ve Şamanizm]
[Bozkurt Destanı ve
Ergenekon Destanı]
[Gök Türk - Orkun
Abaçası (Alfabesi) ]